Je hebt vast weleens momenten waarop je weinig behoefte hebt aan sociale contacten en liever even op jezelf bent. Dat is heel normaal. Maar wat als je je steeds vaker terugtrekt, afspraken afzegt en nauwelijks nog de deur uitkomt?
Teruggetrokken gedrag bij volwassenen kan een signaal zijn dat er meer speelt en heeft vaak een grote impact op je dagelijks leven en relaties. Daarom is het belangrijk om te begrijpen hoe teruggetrokken gedrag eruitziet, wat de mogelijke oorzaken zijn en hoe je deze gedragspatronen doorbreekt.
Hoe ziet teruggetrokken gedrag bij volwassenen eruit?
Sociale interactie speelt een belangrijke rol in ons welzijn en functioneren. Het is een basisbehoefte die al in de oertijd is ontstaan. Toen was het essentieel om bij een groep te horen om te overleven. Dat betekende veilig zijn, voedsel delen en voor elkaar zorgen.
Het zoeken naar verbinding zit nog steeds in onze aard. Toch voelt niet iedereen zich prettig in gezelschap. Sommige mensen nemen liever afstand en trekken zich terug. Ze zeggen weinig tijdens gesprekken met anderen, vermijden sociale situaties en groepsactiviteiten, en zonderen zich af in hun eigen gedachten of in een aparte ruimte. Deze patronen zijn kenmerkend voor teruggetrokken gedrag bij volwassenen.
Verschillende oorzaken teruggetrokken gedrag
Voor sommigen kan terugtrekken een bewuste keuze zijn om tot rust te komen en weer op te laden. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen bij hooggevoelige mensen, die prikkels vaak intens verwerken en daardoor meer behoefte kunnen hebben aan rust en tijd voor zichzelf. Maar er kan ook meer aan de hand zijn.
Naast overprikkeling, overweldiging en spanning kan het ook te maken hebben met onzekerheid, een gebrek aan sociale vaardigheden, angst of negatieve ervaringen uit het verleden. Bovendien kan het een symptoom zijn van een aandoening, zoals een depressie, een sociale angststoornis, schizofrenie of de ziekte van Alzheimer. [1,2]
Als teruggetrokken gedrag leidt tot problemen in het contact met anderen, is er sprake van verminderd sociaal functioneren. Dit komt vaak al vroeg voor bij mensen met een depressie, schizofrenie of Alzheimer. [3] Hersenscanonderzoek laat zien dat de communicatie tussen bepaalde hersengebieden minder soepel verloopt bij mensen met verminderd sociaal functioneren, ongeacht de aandoening. [1]
Daarnaast kan een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis, ook wel een vermijdende persoonlijkheidsstoornis genoemd, de oorzaak zijn van teruggetrokken gedrag. Dit ontstaat door een samenspel van persoonlijkheidskenmerken, opvoeding (bijvoorbeeld overbezorgde of kritische ouders) en ingrijpende gebeurtenissen of traumatische ervaringen in de jeugd, zoals gepest of vaak afgewezen worden. [5,6]
Zo herken je een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis
Een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis komt bij 1 tot 5 procent van de Nederlanders voor en ontstaat meestal in de vroege volwassenheid. [4,5] Wanneer je ten minste vier van de volgende kenmerken bij jezelf herkent, kan er sprake zijn van deze aandoening: [6]
- Je bent overgevoelig voor kritiek of afwijzing
- Je leeft in een sociaal isolement
- Je hebt een extreem laag zelfbeeld
- Je voelt je eenzaam
- Je bent extreem verlegen of bang voor sociale situaties
- Er is sprake van zelfhaat
- Je bent wantrouwend naar anderen toe
- Je vermijdt lichamelijk contact
- Je hebt problemen op werk of school
- Je voelt je minderwaardig
- Je fantaseert veel om aan de werkelijkheid te ontsnappen
- Je hebt last van straatvrees (alleen in extreme gevallen)
- Je onderneemt geen activiteiten uit angst om in de verlegenheid te worden gebracht
Het is een misvatting dat mensen met een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis geen behoefte hebben aan contact, want die behoefte is er juist wel. Maar zij hebben een grote angst om afgewezen, gekwetst of (in hun ogen) vernederd te worden.
Ze zijn bang om iets verkeerds te zeggen of te doen. Daarom vermijden zij sociale situaties en durven zij zichzelf in gezelschap niet te laten zien of horen. Ze kijken eerst de kat uit de boom. Pas wanneer zij zich helemaal geaccepteerd voelen, ondernemen zij actie. Deze persoonlijkheidsstoornis vertoont veel overeenkomsten met een sociale fobie.
Meer dan een beetje verlegen
Mensen met introverte persoonlijkheidskenmerken (zoals verlegenheid) hebben een grotere kans op het ontwikkelen van een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis dan anderen. [6] Maar bij deze aandoening gaat het verder dan een beetje verlegen zijn, minder snel je mening durven geven of moeite hebben om op iemand af te stappen. Zulke verschillen zijn normaal. De een is daar makkelijker in dan de ander. Het wordt pas zorgelijk wanneer dit patroon je dagelijks functioneren gaat belemmeren.
Hulp bij teruggetrokken gedrag
Teruggetrokken gedrag kan voor flinke problemen zorgen in het dagelijks leven: van moeilijkheden op school of werk tot spanningen in vriendschappen en relaties. Ook kan je je eenzaam, geïsoleerd, somber en onbegrepen voelen. Dit verhoogt de drempel om contact te zoeken, wat juist weer zorgt voor stress en meer somberheid. Zo blijft de vicieuze cirkel in stand.
Daarnaast kost het veel energie en kan het leiden tot lichamelijke klachten. Het is belangrijk om professionele hulp te zoeken om deze vicieuze cirkel te doorbreken en eventuele onderliggende problematiek aan te pakken.
Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een effectieve manier om negatieve denkpatronen aan te pakken en te veranderen. Hierdoor verandert je gedrag geleidelijk mee. Ook kan je je sociale vaardigheden oefenen en zo het contact met anderen stap voor stap opbouwen. Dit doe je via online therapie, waarbij je vanuit je eigen vertrouwde omgeving aan jouw specifieke hulpvraag werkt.
Bij De Online Psycholoog is het ook mogelijk om hulp te krijgen van een sociaal psycholoog die je ondersteunt bij sociale uitdagingen en het verbeteren van je sociale vaardigheden. Zo kan je gezonde relaties met anderen opbouwen.
Veelgestelde vragen over teruggetrokken gedrag bij volwassenen
Is teruggetrokken gedrag altijd problematisch?
Nee, teruggetrokken gedrag bij volwassenen vormt niet altijd een probleem. Sommigen hebben simpelweg meer behoefte aan rust of aan tijd alleen. Het gedrag wordt pas problematisch wanneer het je dagelijks functioneren belemmert en je relaties, werk of welzijn beïnvloedt.
Hoe doorbreek je teruggetrokken gedrag?
Om teruggetrokken gedrag te doorbreken is het belangrijk om kleine, haalbare stappen te zetten. Je begint met korte sociale momenten: bijvoorbeeld één per dag of één per week. Daarbij is het belangrijk om contact te zoeken in een veilige omgeving met iemand die je vertrouwt. Geef ook aan wat je nodig hebt en wat je grenzen zijn. Professionele hulp kan ondersteuning bieden bij het doorbreken van negatieve patronen.
Hoe kan je iemand helpen die zich terugtrekt?
Het is belangrijk om de ander genoeg ruimte te geven en niet te veel druk te leggen op de ander. Laat weten dat je er bent als hij/zij daar klaar voor is. Wees geduldig en begripvol. Luister zonder oordeel en kom niet meteen met adviezen. Zo geef je de ander vertrouwen en een veilig gevoel.
Bronnen:
[1] PRISM2 project. (z.d.) Lay summary (dutch). https://prism2-project.eu/en/prism-findings-lay-summary/lay-summary-dutch/
[2] PIT GGZ. Wat is teruggetrokken gedrag? (z.d.) https://pitggz.nl/tilburg/Wat%20is%20teruggetrokken%20gedrag/
[3] Hersenonderzoek. (z.d.) Onderzoek naar sociale terugtrekking bij depressie. https://hersenonderzoek.nl/nieuws/onderzoek-naar-sociale-terugtrekking-bij-depressie/
[4] Parnassia Groep. (z.d.) Vermijdende persoonlijkheidsstoornis. https://www.parnassiagroep.nl/persoonlijkheidsstoornis/vermijdende-persoonlijkheidsstoornis
[5] GGZ Delfland. (z.d.) Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis. https://www.ggz-delfland.nl/stoornissen/ontwijkende-persoonlijkheidsstoornis/
[6] Psyq. (z.d.) Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis. https://www.psyq.nl/persoonlijkheidsstoornis/ontwijkende-persoonlijkheidsstoornis